Jak wyglądała polityka władz komunistycznych wobec Kościoła katolickiego w ostatnich dwóch dekadach PRL? Jakimi metodami komunistyczny aparat terroru próbował ograniczać działalność Kościoła i podporządkować sobie życie religijne Polaków? Na te i wiele innych pytań spróbują odpowiedzieć wybitni eksperci podczas organizowanej wspólnie przez Stowarzyszenie Kultury Chrześcijańskiej im. Księdza Piotra Skargi oraz krakowski Oddział Instytutu Pamięci Narodowej ogólnopolskiej konferencji popularnonaukowej „Walka z Kościołem – Walka z Polakami”, która odbędzie się 19 listopada 2026 r.
Będzie to druga konferencja poświęcona tej tematyce organizowana wspólnie przez SKCh im. Księdza Piotra Skargi oraz IPN Kraków. W pierwszej części cyklu, która miała miejsce 11 czerwca 2026 roku udział wzięli m.in. prof. Mieczysław Ryba, prof. Mirosław Szumiło oraz dr Przemysław Pazik.
Zapis wideo czerwcowej konferencji dostępny jest w TUTAJ:
Część pierwsza – „Stalinizacja pod przywództwem Bolesława Bieruta i Edwarda Ochaba”
Część druga – „Droga do milenijnej konfrontacji (1956-1966/67) pod przywództwem Władysława Gomułki”
Celem cyklu „Walka z Kościołem – Walka z Polakami” jest przedstawienie możliwie szerokiego obrazu walki, jaką komuniści prowadzili z Kościołem. Nie chodzi wyłącznie o przypomnienie najbardziej znanych wydarzeń i postaci jak uwięzienie bł. kard. Stefana Wyszyńskiego czy męczeńska śmierć bł. ks. Jerzego Popiełuszki. Równie istotne jest ukazanie rozbudowanego aparatu represji, inwigilacji i nacisku, za pomocą którego władze PRL próbowały osłabić Kościół, ograniczyć jego społeczne oddziaływanie i podporządkować sobie życie religijne Polaków.
Organizatorzy chcą również przypomnieć, że historia Kościoła w PRL nie sprowadza się do kilku powszechnie znanych hierarchów i kapłanów. To także historia setek księży diecezjalnych, zakonników i innych osób duchownych, które – często z dala od pierwszych stron gazet – nie uległy komunistycznej presji, nie wyrzekły się swoich przekonań i konsekwentnie stały na straży Ewangelii oraz w obronie powierzonych im wiernych. Ich postawa stanowi ważną, choć nie zawsze dostatecznie wyeksponowaną część polskiej historii najnowszej.
Od pozornej normalizacji do wolności wyznania
Listopadowa konferencja poświęcona będzie polityce władz komunistycznych wobec Kościoła katolickiego w latach 1967–1989. Jej podtytuł – „Od fasadowej »normalizacji« do wolności wyznania” – dobrze oddaje zasadniczą problematykę spotkania. Uczestnicy przyjrzą się zarówno mechanizmom polityki wyznaniowej państwa w okresie rządów towarzysza Edwarda Gierka i towarzysza generała Wojciecha Jaruzelskiego, jak i przemianom, które doprowadziły do stopniowego poszerzania swobody działania Kościoła w latach osiemdziesiątych.
W programie znalazły się dwa panele tematyczne. Pierwszy, zatytułowany „Stabilizacja i normalizacja (1967–1978/79)”, poświęcony będzie m.in. polityce wyznaniowej władz komunistycznych w okresie poprzedzającym wybór kard. Karola Wojtyły na papieża, problemom budownictwa sakralnego oraz relacjom PRL ze Stolicą Apostolską za pontyfikatu Pawła VI.
Drugi panel – „Droga do wolności wyznania i swobody działania Kościoła (1979–1989)” – skoncentruje się na wydarzeniach i procesach ostatniej dekady PRL. Wśród podejmowanych zagadnień znajdą się następstwa pierwszej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski, relacje Kościoła z Solidarnością i opozycją demokratyczną, dialog Episkopatu Polski z władzami państwowymi oraz droga do ustawowych gwarancji wolności sumienia i wyznania.
Poniżej prezentujemy szczegółowy program konferencji:
19 listopada 2026 r. (czwartek)
Miejsce: Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie, ul. Stefana Czarnieckiego 3.
10.00 – Otwarcie konferencji
- dr Michał Wenklar – zastępca dyrektora Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie
- Sławomir Olejniczak – prezes Stowarzyszenia Kultury Chrześcijańskiej im. ks. Piotra Skargi
PANEL I: Stabilizacja i normalizacja (1967–1978/79)
Moderacja: Piotr Litka (IPN)
- 10.10–10.30 – ks. prof. dr hab. Józef Marecki (IPN Centrala), „Od stagnacji do wyboru Jana Pawła II. Polityka wyznaniowa władz komunistycznych w latach 1967–1978”.
- 10.30–10.50 – dr Andrzej Sznajder (IPN Katowice), „(Nie)legalne budownictwo sakralne. Deklaracje władz a stan faktyczny i społeczne reakcje”.
- 10.50–11.10 – prof. dr hab. Marek Kornat (PAN), „Papież Paweł VI a PRL”.
- 11.10–12.00 – Dyskusja panelistów.
12.00–12.45 – Przerwa kawowa
PANEL II: Droga do wolności wyznania i swobody działania Kościoła (1979–1989)
Moderacja: Tomasz Kolanek
- 12.45–13.05 – dr hab. Rafał Łatka, prof. UKSW (IPN Centrala / UKSW), „Od pierwszej pielgrzymki Jana Pawła II do ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Polityka wyznaniowa władz PRL w latach 1979–1989”.
- 13.05–13.25 – dr hab. Cecylia Kuta, prof. UPJPII (IPN Kraków / UPJPII), „Kościół a Solidarność i opozycja demokratyczna”.
- 13.25–13.45 – dr hab. Sylwia Galij-Skarbińska, prof. UMK (UMK), „Episkopat Polski a rząd PRL. Od reaktywacji Komisji Wspólnej po obrady Okrągłego Stołu”.
- 13.45–14.35 – Dyskusja panelistów.
14.35–14.45 – Podsumowanie i zakończenie konferencji
Wydarzenie organizowane jest w ramach Centralnego Projektu Badawczego IPN „Władze komunistyczne wobec Kościołów i związków wyznaniowych 1944–1989”.
